Dr med. Katarzyna Stolarz-Skrzypek I Klinika Kardiologii i Nadciśnienia Tętniczego Collegium Medium Uniwersytetu Jagiellońskiego
Sód jest pierwiastkiem niezbędnym do życia. Zapewnia
prawidłowe przewodzenie impulsów nerwowych, prawidłową czynność komórek
mięśniowych, a przede wszystkim jest istotną składową gospodarki
wodno-elektrolitowej organizmu. Głównym źródłem sodu w diecie człowieka jest
chlorek sodu, czyli sól kuchenna.
Zależność pomiędzy spożyciem sodu a ciśnieniem tętniczym
krwi została przekonująco wykazana w wielu badaniach o charakterze
obserwacyjnym lub interwencyjnym.
W badaniach prowadzonych w Finlandii stwierdzono, że
zwiększenie dobowego spożycia sodu wiąże się ze wzrostem ryzyka wystąpienia
choroby niedokrwiennej serca oraz częstości zgonów zarówno u mężczyzn jak i u
kobiet.
W kolejnej dużej analizie, która objęła kilkuset pacjentów z
nadciśnieniem oraz ponad 2 tysiące osób z prawidłowym ciśnieniem tętniczym
stwierdzono, że obniżenie spożycia soli prowadzi u pacjentów z nadciśnieniem
tętniczym do obniżenia skurczowego ciśnienia tętniczego o prawie 5 mmHg oraz
ciśnienia rozkurczowego o blisko 3 mmHg. U badanych z prawidłowym ciśnieniem
tętniczym podobnego stopnia zmniejszenie dobowego spożycia soli prowadziło o
obniżenia ciśnienia skurczowego o 2 mmHg, a rozkurczowego o 1 mmHg.
Badania prowadzone w ostatnich latach wykazały, iż dzienne
spożycie soli kuchennej sięga 15
gramów na dobę, a - według zaleceń Europejskiego
Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego - nie powinno przekraczać 5 gramów. Na tle innych
europejskich krajów naszą populację charakteryzuje największe spożycie sodu.
Ograniczenie ilości sodu w diecie jest jednym z głównych
zaleceń dotyczących modyfikacji stylu życia u pacjentów z nadciśnieniem
tętniczym.
Problem nadmiernego spożycia soli będzie narastał – już
obecnie głównym źródłem soli w diecie są produkty przetworzone (konserwy, dania
gotowe), których udział w diecie zwiększa się wraz z rozwojem cywilizacyjnym
oraz stylem życia, który nie sprzyja samodzielnemu przygotowywaniu posiłków z
produktów nieprzetworzonych. Również zwiększająca się grupa osób regularnie
jadających w restauracjach i barach szybkiej obsługi jest narażona na wysokie
spożycie sodu, ponieważ dodanie soli do potraw zapewnia właścicielom wysoką
sprzedaż napojów.
Z uwagi na dużą dostępność pokarmów bogatych w sól,
ograniczenie soli w diecie jest dużym wyzwaniem zarówno dla lekarza, ponieważ
wymaga poświęcenia czasu na szczegółową edukację, jak i dla pacjenta, z uwagi
na konieczność ciągłego zwracania uwagi na dietę, jak i czasochłonność
samodzielnego przygotowywania posiłków. Jest to szczególnie niepokojące z uwagi
na niską kontrolę nadciśnienia tętniczego w porównaniu z innymi krajami
europejskimi – według ostatnich raportów Europejskiego Towarzystwa Nadciśnienia
Tętniczego w Polsce kontrolę ciśnienia osiągnięto jedynie u 12% pacjentów z
nadciśnieniem tętniczym, podczas gdy odsetek ten w innych krajach wynosi 17-35,7%.
Głównym źródłem niepożądanego sodu w diecie są produkty
przetworzone, zawierające ponad 70% dziennego spożycia tego pierwiastka.
Pozostała część dodawana jest w procesie domowej obróbki żywności, jedynie ok.
7% zawarte jest w naturalnych produktach. Tak wysokie spożycie soli kuchennej
znacznie przekracza zapotrzebowanie fizjologiczne ustroju i może się
przyczyniać zarówno do większej częstości nadciśnienia tętniczego, jak i
większej oporności na leczenie farmakologiczne. Ograniczenie ilości sodu w
diecie jest jednym z głównych zaleceń dotyczących modyfikacji stylu życia u
pacjentów z nadciśnieniem tętniczym. Uzasadnione jest również stosowanie tego
zalecenia w odniesieniu do całej populacji, co może się przyczynić do poprawy
zdrowotności społeczeństwa i odegrać znaczącą rolę w pierwotnej profilaktyce
nadciśnienia tętniczego i innych chorób sercowo-naczyniowych.
Jak zmniejszyć spożycie sodu. • W sklepie: Wybieraj świeże lub mrożone warzywa bez dodanej soli. Kupuj jak najczęściej świeże lub mrożone: ryby, drób i mięso. Czytaj i żądaj informacji o zawartości soli na artykułach spożywczych.
• Gotowanie i jedzenie w domu: Jeśli solisz gotując lub dosalasz gotowe potrawy, dodawaj małe ilości soli. Naucz się używać ziół i przypraw zamiast soli, w celu poprawienia smaku. Nie przesadzaj z takimi dodatkami jak: sos sojowy, ketchup, musztarda, marynaty, oliwki.
• Jedzenie poza domem: Wybieraj proste potrawy, takie jak grillowane mięsa, pieczone ziemniaki, dodatkowo sałatki z oliwą i sosem winegret. Poproś, aby nie dodawano soli podczas gotowania.
Ostatnio szczególną uwagę zwraca się na problem nadmiernego
spożycia soli kuchennej przez dzieci i młodzież. Z uwagi na dużą zawartość soli
w produktach żywnościowych przeznaczonych dla dzieci, większość dzieci
przekracza dzienne spożycie soli w skali podobnej do dorosłych.
Dla przykładu: Dzienne spożycie soli kuchennej dla dziecka
6-letniego nie powinno przekraczać 3 gramów. Tymczasem, posiłek złożony z cheeseburgera,
frytek i ketchupu oraz wafelka w czekoladzie dostarcza 3,6 g soli – to więcej niż
6-letnie dziecko może zjeść przez cały dzień.
Troska o obniżenie spożycia soli przez dzieci, a przez to o
obniżenie ciśnienia tętniczego wynika z faktu, że wartości ciśnienia tętniczego
rosną wraz z wiekiem i osoba, której ciśnienie tętnicze w dzieciństwie
znajdowało się w górnych przedziałach wartości stwierdzanych w danej grupie
wiekowej, w wieku dorosłym również będzie się charakteryzować wysokimi
wartościami ciśnienia. Stwierdzono ponadto, że obniżenie spożycia sodu przez
dzieci o ok. 40% prowadzi do istotnego obniżenia skurczowego i rozkurczowego
ciśnienia tętniczego. Co niepokojące, z badań prowadzonych w krajach
europejskich wynika, że już dzieci 11-13 letnie spożywają ponad 8 g soli na dobę, co przekracza
normę dobowego spożycia dla dorosłych (!). Co więcej, z obserwacji prowadzonych
w Amsterdamie wynika, że w ciągu ostatniej dekady spożycie soli przez dzieci
wzrosło blisko dwukrotnie.
